Wprowadzenie: Kanon Lektur – Klucz do Zrozumienia Świata i Siebie
Wprowadzenie: Kanon Lektur – Klucz do Zrozumienia Świata i Siebie
Literatura od wieków stanowi zwierciadło ludzkiej duszy, społeczeństwa i historii. W systemie edukacji pełni rolę niezastąpionego narzędzia kształtowania myślenia, empatii oraz krytycznego spojrzenia na rzeczywistość. W Polsce, podobnie jak w wielu krajach, kanon lektur obowiązkowych to nie tylko zbiór tekstów do przeczytania, ale świadomie wyselekcjonowany zestaw dzieł, mających za zadanie wprowadzić młodych ludzi w bogactwo dziedzictwa kulturowego i literackiego. Rok szkolny 2024/2025 przyniósł znaczące zmiany w podstawie programowej języka polskiego, które wywołały ożywioną dyskusję w środowiskach pedagogicznych, wśród rodziców i samych uczniów. Zmiany te, choć budzące różne emocje, mają na celu dostosowanie programu nauczania do współczesnych wyzwań, potrzeb rozwojowych młodzieży oraz wymogów rynku pracy, który coraz częściej ceni umiejętności miękkie, takie jak analityczne myślenie czy komunikacja.
Celem niniejszego artykułu jest kompleksowe omówienie znowelizowanej listy lektur obowiązkowych, ze szczególnym uwzględnieniem nowości, uzasadnień dla wprowadzonych zmian oraz praktycznych wskazówek, jak efektywnie wykorzystać ten kanon w procesie edukacji. Przyjrzymy się zarówno klasyce, która niezmiennie stanowi fundament polskiej humanistyki, jak i dziełom współczesnych autorów, które coraz śmielej wkraczają do szkolnych programów. Zrozumienie filozofii stojącej za nowymi wytycznymi jest kluczowe dla wszystkich, którzy pragną z sukcesem nawigować w literackim świecie, przygotowując się do egzaminów, a przede wszystkim – do świadomego i aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym.
Nowa Podstawa Programowa 2024/2025: Filozofia i Główne Założenia Zmian
Zaktualizowanie listy lektur obowiązkowych w podstawie programowej języka polskiego na rok szkolny 2024/2025 nie było działaniem przypadkowym, lecz efektem długich debat i analiz ze strony Ministerstwa Edukacji Narodowej (MEN) oraz ekspertów z dziedziny pedagogiki i literaturoznawstwa. Głównym założeniem nowelizacji jest stworzenie bardziej elastycznego i zróżnicowanego programu, który lepiej odpowiada na indywidualne potrzeby i zainteresowania uczniów, jednocześnie zachowując wysokie standardy kształcenia literackiego.
Jednym z kluczowych aspektów nowej podstawy programowej jest położenie większego nacisku na rozwój umiejętności krytycznego myślenia oraz analizy tekstów w kontekście kulturowym, historycznym i społecznym. Odeszło się od paradygmatu, w którym lektury były jedynie zbiorem faktów do przyswojenia. Współcześnie oczekuje się od uczniów aktywnego dialogu z tekstem, poszukiwania w nim uniwersalnych wartości oraz odniesień do własnych doświadczeń i otaczającego świata. Co więcej, nowa lista ma na celu zaszczepienie w młodzieży autentycznej pasji do czytania, wychodząc poza ramy obowiązku. To dlatego pojawiły się propozycje tekstów bardziej angażujących, poruszających aktualne tematy, bliskie doświadczeniom współczesnego nastolatka.
Warto podkreślić, że nowelizacja nie oznacza całkowitego zerwania z tradycją. Wręcz przeciwnie – stanowi próbę znalezienia równowagi między kanonem klasyki a literaturą współczesną. Według danych MEN z 2023 roku, około 70% dotychczasowego kanonu zostało zachowane, co świadczy o docenieniu fundamentalnego znaczenia arcydzieł dla polskiej kultury. Pozostałe 30% to nowości lub utwory, które zyskały większą reprezentację. To istotna zmiana, biorąc pod uwagę, że poprzednia modyfikacja listy lektur z 2018 roku skupiała się głównie na uszczupleniu i marginalizowaniu niektórych autorów. Obecne podejście jest bardziej inkluzywne, co ma sprzyjać rozwijaniu szerszych perspektyw literackich u młodzieży.
Nowe wytyczne wpłyną również na kształt egzaminu maturalnego w 2025 roku, zwłaszcza w jego części ustnej, gdzie znajomość lektur i umiejętność swobodnej wypowiedzi na ich temat jest kluczowa. Zrozumienie głównych motywów, kontekstu historycznoliterackiego oraz problematyki analizowanych utworów stanie się jeszcze bardziej istotne. Nauczyciele zyskali również większą swobodę w doborze materiałów uzupełniających, co pozwala im dostosowywać program do specyfiki danej klasy i profilu szkoły. To krok w stronę odejścia od sztywnego programu na rzecz bardziej dynamicznego i interaktywnego nauczania.
Lektury w Szkole Podstawowej: Kształtowanie Młodego Czytelnika
Edukacja literacka w szkole podstawowej to fundament, na którym budowana jest późniejsza świadomość kulturowa i kompetencje językowe. Nowa lista lektur na rok szkolny 2024/2025 dla uczniów szkoły podstawowej została opracowana z myślą o wspieraniu wszechstronnego rozwoju dzieci, stopniowym wprowadzaniu ich w świat literatury i rozbudzaniu ciekawości poznawczej. Kluczowe jest tu dostosowanie poziomu trudności i tematyki do wieku oraz możliwości percepcyjnych uczniów.
Klasy I-III: Pierwsze Kroki w Świecie Literatury
Dla najmłodszych czytelników, czyli uczniów klas 1-3, lista lektur koncentruje się na dziełach, które mają za zadanie przede wszystkim rozbudzić wyobraźnię, wzmocnić umiejętność czytania ze zrozumieniem oraz rozwinąć empatię. Są to często teksty o prostej fabule, z wyraźnym morałem, bogato ilustrowane, co ułatwia przyswajanie treści. W kanonie na 2024/2025 znalazły się między innymi:
* Waldemar Cichoń, „Cukierku, ty łobuzie!” – pełna humoru opowieść o psie, która uczy odpowiedzialności i zrozumienia emocji zwierząt. Dzieci uwielbiają tę serię, co sprawia, że czytanie staje się przyjemnością, a nie obowiązkiem.
* Julian Tuwim, „Wiersze dla dzieci” – klasyka polskiej poezji dziecięcej, która rozwija wrażliwość na język, rytm i rym, jednocześnie ucząc poprzez zabawę. „Lokomotywa”, „Ptasie radio” – to utwory, które na długo pozostają w pamięci.
* Łukasz Wierzbicki, „Afryka Kazika” – fascynująca opowieść o podróżniku Kazimierzu Nowaku, która rozbudza ciekawość świata, uczy geografii i pokazuje, jak wielkie marzenia można realizować. To doskonały przykład literatury faktu dla najmłodszych.
* Janina Porazińska, „Pamiętnik Czarnego Noska” – książka, która w przystępny sposób wprowadza dzieci w świat odpowiedzialności i relacji.
* Maria Konopnicka, „O krasnoludkach i o sierotce Marysi” (fragmenty) – elementy baśniowości i tradycji, które rozwijają wyobraźnię.
Wybór tych lektur został starannie przemyślany tak, aby wspierać rozwój myślenia krytycznego poprzez zadawanie pytań o bohaterów, ich motywacje i konsekwencje działań, a także poszerzać horyzonty kulturowe najmłodszych.
Klasy IV-VI: Przygoda z Lekturą i Rozwój Myślenia Analitycznego
Na tym etapie edukacji, lista lektur staje się bardziej rozbudowana, wprowadzając uczniów w świat dłuższych form narracyjnych i bardziej złożonych problemów. Od uczniów klas IV-VI oczekuje się przeczytania co najmniej dwóch książek z listy, co ma zachęcać do samodzielnego wyboru i pogłębiania zainteresowań. Wśród kluczowych pozycji znajdziemy:
* Jan Brzechwa, „Akademia Pana Kleksa” – fantastyczna opowieść, która rozwija kreatywność, uczy tolerancji i pokazuje, że nauka może być fascynującą przygodą.
* J.R.R. Tolkien, „Hobbit, czyli tam i z powrotem” – klasyka literatury fantasy, która wprowadza w świat mitów, legend i epickich przygód, rozwijając wyobraźnię i ucząc o poświęceniu oraz przyjaźni.
* C.S. Lewis, „Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa” – kolejna ikona fantasy, niosąca głębokie przesłanie moralne i etyczne, często interpretowana w kontekście alegorycznym.
* Ignacy Krasicki, wybrane bajki – krótkie, ale treściwe formy, które w zabawny sposób przekazują prawdy o ludzkich wadach i zaletach, ucząc krytycznego spojrzenia na świat.
* Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” (fragmenty) – pierwsze spotkanie z epopeją narodową, mające na celu oswojenie uczniów z językiem XIX wieku i wprowadzenie w kontekst historyczny. Wybrane fragmenty skupiają się na opisach przyrody, zwyczajach szlacheckich czy charakterystyce postaci, co jest bardziej przystępne dla młodszych odbiorców.
* Ferenc Molnár, „Chłopcy z Placu Broni” – wzruszająca opowieść o przyjaźni, lojalności i walce o własne wartości.
* Henryk Sienkiewicz, „W pustyni i w puszczy” – powieść przygodowa, która uczy o różnorodności kultur, determinacji i przetrwaniu.
Dobór tych lektur ma na celu rozwijanie umiejętności analitycznych, ale też emocjonalnych. Uczniowie uczą się identyfikować z bohaterami, rozumieć ich motywacje i dyskutować o problemach, z którymi się zmagają.
Klasy VII-VIII: W Głąb Problematyki i Refleksji
Dla starszych klas szkoły podstawowej (VII-VIII), lista lektur staje się jeszcze bardziej wymagająca, obejmując utwory, które skłaniają do głębszej refleksji nad naturą człowieka, społeczeństwa i historii. Od uczniów na tym etapie wymaga się przeczytania przynajmniej jednej pozycji z listy. Wśród nich znajdują się:
* Charles Dickens, „Opowieść wigilijna” – ponadczasowa historia o przemianie wewnętrznej, empatii i znaczeniu miłości oraz hojności, idealna do analizy motywów dobra i zła.
* Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę” – filozoficzna baśń, która porusza uniwersalne tematy przyjaźni, miłości, samotności i poszukiwania sensu życia, zmuszając do refleksji nad wartościami.
* Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec” – wzruszający i ważny z perspektywy historii Polski utwór o młodych bohaterach walczących w czasie II wojny światowej, uczący o patriotyzmie, poświęceniu i trudnych wyborach.
* Wybrane wiersze polskich poetów – m.in. Cypriana Kamila Norwida, Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Bolesława Leśmiana, Juliana Tuwima, Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta – wprowadzające w świat poezji, jej symboliki i różnorodnych środków wyrazu.
* Wybrane nowele i opowiadania – np. Bolesława Prusa („Katarynka”, „Z legend dawnego Egiptu”), Stefana Żeromskiego („Siłaczka”), Marii Konopnickiej („Mendel Gdański”) – ukazujące różnorodność problematyki społecznej i psychologicznej.
* Wybrane fragmenty „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza – tym razem z naciskiem na kontekst historyczny i literacki epopei.
Lektury te mają za zadanie nie tylko poszerzyć wiedzę literacką, ale również rozwinąć umiejętność krytycznego myślenia, formułowania własnych opinii i argumentowania. To także przygotowanie do bardziej zaawansowanych analiz, które czekają na uczniów w szkole średniej.
Obowiązkowe Lektury w Szkole Średniej: Fundamenty i Rozszerzenia
Kanon lektur w szkole średniej to prawdziwe wyzwanie i jednocześnie ogromna szansa na pogłębienie wiedzy o literaturze, kulturze i historii. Program nauczania dla klas liceum ogólnokształcącego i technikum na rok szkolny 2024/2025 został podzielony na zakres podstawowy i rozszerzony, co pozwala na elastyczne dostosowanie do ścieżki edukacyjnej i przyszłych planów zawodowych uczniów.
Zakres Podstawowy: Uniwersalne Wartości i Kanon Kultury
Lektury obowiązkowe w zakresie podstawowym stanowią fundament edukacji humanistycznej i są niezbędne dla każdego absolwenta szkoły średniej. Są to dzieła uniwersalne, które niezmiennie kształtują świadomość kulturową, pozwalają zrozumieć kluczowe motywy literackie i filozoficzne, oraz przygotowują do egzaminu maturalnego. Na liście znajdują się zarówno arcydzieła literatury polskiej, jak i światowej:
* Biblia (fragmenty): Księga Rodzaju, Księga Hioba, Księga Koheleta, Pieśń nad Pieśniami, Księga Psalmów, Apokalipsa św. Jana. To fundament kultury Zachodu, źródło symboli, motywów i archetypów, które przenikają literaturę, sztukę i język. Zrozumienie Biblii jest kluczowe do interpretacji wielu późniejszych dzieł.
* Mitologia (wybrane mity): Zbiór opowieści o bogach i herosach, stanowiący drugie, obok Biblii, główne źródło odniesień kulturowych i literackich. Mity greckie i rzymskie dostarczają archetypów postaci i sytuacji, które są powtarzalne w literaturze na przestrzeni wieków.
* Homer, „Iliada” (fragmenty): Epopeja starożytna, prezentująca model heroicznego świata, konflikty moralne, wpływ przeznaczenia i rolę bogów. To lektura ucząca epickiego stylu i podstaw cywilizacji śródziemnomorskiej.
* Sofokles, „Antygona”: Klasyczny dramat grecki, poruszający uniwersalny konflikt między prawem boskim a ludzkim, lojalnością wobec rodziny a państwa. Doskonały materiał do analizy kwestii moralnych i tragizmu.
* William Szekspir, „Makbet”: Tragedia o władzy, ambicji i ich destrukcyjnych konsekwencjach, ukazująca mechanizmy zła i psychologiczne portrety bohaterów.
* Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”: Epopeja narodowa, obowiązkowa w całości. Stanowi kompendium wiedzy o kulturze, obyczajach i historii polskiej szlachty na początku XIX wieku. Jest to również arcydzieło języka polskiego.
* Bolesław Prus, „Lalka”: Powieść realistyczna, ukazująca panoramę społeczeństwa polskiego XIX wieku, skomplikowane relacje międzyludzkie, dylematy miłości i ambicji, a także rodzącą się nowoczesność.
* Eliza Orzeszkowa, „Gloria victis!”: Utwór przypominający o powstańczym dziedzictwie, uczący patriotyzmu i poświęcenia.
* Stanisław Wyspiański, „Wesele”: Dramat symboliczny, będący krytyczną diagnozą społeczeństwa polskiego na przełomie XIX i XX wieku, analizujący mity narodowe, postawy społeczne i szanse na niepodległość.
* Władysław Stanisław Reymont, „Chłopi” (tom I – Jesień): Obraz życia polskiej wsi, jej cykliczności, tradycji i obyczajów, ukazany z perspektywy chłopów.
* Zofia Nałkowska, „Granica”: Powieść psychologiczna i moralna, badająca granice odpowiedzialności człowieka za swoje czyny i wpływ środowiska na kształtowanie osobowości.
* Tadeusz Borowski, wybrane opowiadania (np. „Pożegnanie z Marią”, „U nas w Auschwitzu”, „Proszę państwa do gazu”): Poruszające świadectwo totalitaryzmu i dehumanizacji, zmuszające do refleksji nad naturą zła i ludzką kondycją w ekstremalnych warunkach.
* Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat”: Autobiograficzna relacja z sowieckiego łagru, ważna lektura dla zrozumienia natury totalitaryzmu i walki o godność ludzką.
* Marek Edelman, „Zdążyć przed Panem Bogiem”: Relacja z powstania w getcie warszawskim, będąca refleksją nad heroizmem, odpowiedzialnością i sensem walki.
* Albert Camus, „Dżuma”: Alegoryczna powieść o ludzkim cierpieniu, sensie istnienia i postawach wobec zła i śmierci.
* Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara”: Psychologiczna powieść o winie, karze, moralności i religii, z głęboką analizą psychiki przestępcy.
* George Orwell, „Folwark zwierzęcy”: Satyryczna alegoria totalitaryzmu i mechanizmów władzy.
* Sławomir Mrożek, „Tango”: Dramat absurdu, krytycznie analizujący społeczeństwo i ideologie, pokazujący zagrożenia wynikające z utraty wartości.
* Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem”: Lektura obowiązkowa, którą wymieniłem już wyżej (jest na liście).
Te lektury stanowią klucz do zrozumienia głównych prądów filozoficznych i artystycznych, które kształtowały Europę i Polskę. Ich znajomość jest niezbędna nie tylko do zdania matury, ale przede wszystkim do pełniejszego uczestnictwa w życiu kulturalnym i społecznym.
Zakres Rozszerzony: Głęboka Analiza i Wyzwania Intelektualne
Uczniowie wybierający zakres rozszerzony języka polskiego mają za zadanie zgłębić bardziej złożone i wymagające utwory, które często poruszają istotne kwestie społeczne, filozoficzne i egzystencjalne, wymagające zaawansowanych umiejętności analitycznych i interpretacyjnych. Ten poziom przygotowuje do studiów humanistycznych i artystycznych. Lista lektur na poziomie rozszerzonym może być dynamiczniejsza i często zawiera wybory podyktowane przez nauczyciela, jednak pewne pozycje są stałe:
* Jan Kochanowski, wybrane pieśni, fraszki i treny (w tym Treny I, V, VII, VIII): Mistrzostwo języka, bogactwo tematyczne i filozoficzna głębia poezji renesansowej.
* Ignacy Krasicki, „Monachomachia”: Satyryczny poemat heroikomiczny, ukazujący wady społeczeństwa oświeceniowego.
* Adam Mickiewicz, „Dziady” (część III, II, IV): Wielki dramat romantyczny, łączący elementy mistyki, polityki i problematyki moralnej, kluczowy dla zrozumienia polskiego romantyzmu.
* Juliusz Słowacki, „Kordian”: Dramat romantyczny, analizujący polskie dylematy narodowe, indywidualizm i walkę o niepodległość.
* Cyprian Kamil Norwid, wybrane wiersze: Poeta-myśliciel, który wyprzedził swoją epokę, wymagający głębszej interpretacji, ale oferujący niezwykłe refleksje nad sztuką, historią i człowieczeństwem.
* Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” / „Trans-Atlantyk”: Powieści burzące konwencje, analizujące problem formy, niedojrzałości, gęby i upupiania, kluczowe dla polskiej literatury XX wieku.
* Bruno Schulz, wybrane opowiadania (np. „Sklepy cynamonowe”): Proza oniryczna, pełna symboliki, eksplorująca świat dzieciństwa, pamięci i wyobraźni.
* Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy), „Szewcy” / „Wariat i zakonnica”: Dramaty eksperymentalne, krytykujące społeczeństwo i sztukę, często posługujące się groteską i filozofią Czystej Formy.
* Franz Kafka, „Proces”: Parabola o biurokracji, absurdzie, winie i poszukiwaniu sensu w bezsensownym świecie.
* Joseph Conrad, „Jądro ciemności”: Powieść psychologiczna i moralna, eksplorująca ciemne strony ludzkiej natury, kolonializm i chaos cywilizacyjny.
* Michaił Bułhakow, „Mistrz i Małgorzata”: Arcydzieło realizmu magicznego, satyra na totalitaryzm, refleksja nad dobrem i złem, sztuką i przemijaniem.
* Umberto Eco, „Imię róży”: Erudycyjna powieść detektywistyczna, poruszająca kwestie średniowiecznej filozofii, herezji i roli ksiąg.
* Dzieła literatury współczesnej (polskiej i światowej), często wybierane spośród nowszych noblistów, np. Olga Tokarczuk, Wisława Szymborska, Czesław Miłosz, John Maxwell Coetzee, Orhan Pamuk.
Praca z tymi dziełami nie tylko rozwija zdolności językowe, ale przede wszystkim uczy samodzielnego myślenia, formułowania złożonych argumentów i syntetyzowania wiedzy z różnych dziedzin.
Współczesność kontra Klasyka: Balans w Nowym Kanonie
Jednym z najbardziej zauważalnych trendów w nowej podstawie programowej jest próba zbalansowania klasyki z literaturą współczesną. Przez lata polski kanon lektur był często krytykowany za nadmierne skupienie na romantyzmie i pozytywizmie, z pominięciem dokonań ostatnich dekad. Obecne zmiany starają się wypełnić tę lukę, wprowadzając do szkół autorów, którzy kształtują współczesny język literacki i poruszają tematy rezonujące z doświadczeniami młodych ludzi XXI wieku.
Włączenie do kanonu twórczości takich pisarzy jak Olga Tokarczuk (laureatka Nagrody Nobla w 2018 roku, co jest ogromnym atutem promocyjnym), Joanna Bator, Ignacy Karpowicz czy Andrzej Stasiuk to sygnał, że polska literatura żyje i rozwija się, a jej najnowsze osiągnięcia są równie wartościowe jak te minione. Na przykład fragmenty książek Olgi Tokarczuk („Bieguni”, „Księgi Jakubowe”, „Prawiek i inne czasy” – często w postaci wyboru dla nauczyciela) otwierają drzwi do dyskusji o globalizacji, tożsamości, podróży, pamięci i roli narracji w kształtowaniu rzeczywistości. Jej proza, choć często wymagająca, rozwija myślenie symboliczne i intertekstualne.
Z drugiej strony, obecność w kanonie dzieł Tadeusza Borowskiego („Opowiadania”) czy Marka Nowakowskiego („Raport o stanie wojennym”, wybrane opowiadania) pozwala na poszerzenie perspektywy historycznej i społecznej. Nowakowski, jako kronikarz PRL-u, dostarcza unikalnej perspektywy na życie codzienne w tamtej epoce, co jest cenne w kontekście edukacji obywatelskiej. Borowski natomiast, z jego bezkompromisowym spojrzeniem na Zagładę, stawia przed uczniami pytania o granice ludzkiego doświadczenia i wybory moralne w nieludzkich warunkach.
Równocześnie, nienaruszalna pozycja klasyków, takich jak Adam Mickiewicz, Bolesław Prus, Juliusz Słowacki czy Stanisław Wyspiański, świadczy o przekonaniu, że pewne dzieła stanowią niezbywalny fundament tożsamości narodowej i kulturowej. „Pan Tadeusz” to wciąż arcydzieło epiki, „Lalka” – niezrównana panorama społeczna, a „Wesele” – wnikliwa analiza polskiej duszy. Te teksty są jak geny naszej kultury – zawierają kod, bez którego trudno zrozumieć nasze korzenie i drogę, którą przeszliśmy jako naród.
Ważnym elementem kanonu, często traktowanym po macoszemu, są Biblia i Mitologia. Ich rola w nowym programie została mocno podkreślona. Nie są to tylko teksty religijne czy baśnie, ale fundamentalne kody kulturowe, które przenikają całą literaturę europejską. Ileż postaci biblijnych czy mitologicznych odnajdziemy w późniejszych dziełach? Ile motywów, symboli, archetypów? Od Hioba po Prometeusza, od Edenu po Syzyfowe prace – bez znajomości tych pierwotnych narracji niemożliwe jest pełne zrozumienie literatury od starożytności po współczesność. Na przykład, analiza Księgi Hioba pozwala na głęboką refleksję nad cierpieniem, wiarą i naturą sprawiedliwości. Z kolei mity greckie, jak choćby historia Dedala i Ikara, uczą o ludzkich aspiracjach i konsekwencjach ich przekraczania.
„Iliada” Homera, jako kolejne ogniwo, jest nie tylko arcydziełem epiki, ale też świadectwem cywilizacji heroicznej, źródłem uniwersalnych motywów wojny, honoru, zemsty i przeznaczenia. Jej znajomość otwiera drogę do zrozumienia korzeni dramatu, poezji i filozofii zachodniej.
Integracja tych elementów – klasyki, współczesności, tekstów fundamentalnych – ma na celu kształtowanie czytelnika wszechstronnego, świadomego kontekstów, zdolnego do prowadzenia dialogu z przeszłością i krytycznego odczytywania teraźniejszości. To także odpowiedź na badania PISA (Programme for International Student Assessment), które często wskazują na potrzebę rozwijania kompetencji czytelniczych i krytycznego myślenia wśród młodzieży.
